Γράφει η Αλεξάνδρα Κουρουτάκη
Οι προσωπογραφίες της Γεωργίας Ζακυνθινάκη αναδεικνύουν την εκφραστική δύναμη που μπορεί να φέρει το σχέδιο με μελάνι πάνω σε ένα φαινομενικά κοινότοπο υπόστρωμα, το ριγέ φύλλο τετραδίου. Τα έργα της λειτουργούν ως διεισδυτικές ψυχογραφικές σπουδές που αποδεικνύουν ότι η γραφή με στυλό μπορεί να μεταπλάσει μια ρεαλιστική φωτογραφία αναφοράς σε ένα αυθεντικό εικαστικό σχόλιο που αφενός διατηρεί την αναγνωρισιμότητα των χαρακτηριστικών, αφετέρου αποτυπώνει την αύρα και τον ψυχισμό του εικονιζόμενου προσώπου.
Κεντρικό θέμα των έργων είναι το πορτρέτο μιας γυναίκας, μετωπικά τοποθετημένης, ή σε στάση 3/4, με βλέμμα εσωστρεφές, στραμμένο προς τον θεατή. Η κατά μέτωπο απόδοση της μορφής σε συνδυασμό με την ένταση του βλέμματος, δημιουργούν μια αίσθηση ενδοσκόπησης και αμείλικτης ειλικρίνειας.
Τα σχέδια της Ζακυνθινάκη λειτουργούν ως ένα ενδιαφέρον υβρίδιο αναγεννησιακής δομής και εξπρεσιονιστικής αίσθησης. Αφενός η συμμετρία του προσώπου, οι αναλογίες, οι αποστάσεις παραμένουν σχεδόν πάντα ισορροπημένες και η σκίαση στοχεύει στην απόδοση του όγκου και της πλαστικότητας. Αφετέρου, η σχεδιαστική της γραφή αντλεί άμεσα και από την τέχνη της χαρακτικής. Με έκδηλη εξπρεσιονιστική διάθεση, η Ζακυνθινάκη επιστρατεύει έντονα περιγράμματα, πυκνά και νευρικά σταυρωτά γραμμοσκιάσματα, γεωμετρική απλούστευση της φόρμας και επιλεκτικές, ήπιες παραμορφώσεις, κατευθύνοντας το ενδιαφέρον στο παγωμένο βλέμμα των μορφών και αναδεικνύοντάς το στο κατεξοχήν «συναισθηματικό κέντρο» των έργων της.
Στο σχέδιο με στυλό, οι τόνοι και οι φωτοσκιάσεις αποδίδονται μέσα από επαλλήλους γραμμικούς σχηματισμούς ή μικροκηλίδες μελανιού. Η τεχνική προϋποθέτει απόλυτο έλεγχο του μέσου, καθώς το μελάνι είναι ανεξίτηλο. Η χρήση του στυλό χαρίζει στη γραφή τη φρεσκάδα και την οικειότητα ενός ημερολογιακού σκαριφήματος. Παράλληλα, το ριγωτό μοτίβο του χαρτιού εντάσσεται ενεργά στη δομή της εικόνας, δημιουργώντας έναν σταθερό ρυθμό που αντιπαρατίθεται δυναμικά στην ένταση της προσωπογραφίας.
Η χρωματική παλέτα, περιορισμένη στο μπλε-μαύρο του στυλό και στο λευκό του χαρτιού, είναι λιτή αλλά αποτελεσματική: η μονοχρωμία προσδίδει ένταση στην έκφραση, χωρίς τον περισπασμό του χρώματος. Ακολούθως αναλύονται τρία σχέδια ψυχογραφικής προσωπογραφίας της ίδιας μορφής, σε σχέδια με στυλό.
…………………………………………
Γεωργία Ζακυνθινάκη, χωρίς τίτλο, σχέδιο με στυλό διαρκείας σε ριγωτό χαρτί, 21x29,7 εκ., 19-08-2026
Πρόκειται για μια ψυχογραφική μεταγραφή μιας σύγχρονης φωτογραφίας σε σχέδιο με στυλό. Ξεπερνώντας τα όρια της στείρας, ρεαλιστικής αντιγραφής, η Ζακυνθινάκη μεταπλάθει τη μορφή σε ένα σκοτεινό, εκφραστικό πορτρέτο με έντονες αναφορές στην αισθητική της χαρακτικής.
Η στρατηγική χρήση του μπλε στυλό στα μάτια και σε βασικά περιγράμματα λειτουργεί ως εστιακό σημείο. Η Ζακυνθινάκη εντείνει με μπλε μελάνι, τη διεισδυτικότητα, την ένταση και τη στοχαστικότατα του βλέμματος. Οι πιο σκούρες περιοχές (κάτω από το πηγούνι, στο λαιμό), είναι τόσο πυκνά σχεδιασμένες που μοιάζουν με συμπαγείς μάζες, ενώ οι πιο ανοιχτόχρωμες περιοχές (μέτωπο, μάγουλα) επιτρέπουν στο χαρτί και στις ρίγες του να φανούν, λειτουργώντας ως “φως”. Το φόντο γεμίζει επίσης με αλλεπάλληλες, πυκνές γραμμές που εντείνουν την σκοτεινή ατμόσφαιρα.
Η δραματική σκίαση προσδίδει στη μορφή επιβλητική όψη. Η γεωμετρικοποίηση των χαρακτηριστικών (έντονα ζυγωματικά, τονισμένα, φρύδια και χείλη), το παγωμένο βλέμμα, είναι επιπλέον στοιχεία που υφολογικά παραπέμπουν σε μορφές της πρώιμης νεωτερικότητας, σε πορτρέτα της ομάδας Die Brücke[1] και στη χαρακτική της Kathe Kollwitz[2]. Παρόλα αυτά, το σχέδιο της Ζακυνθινάκη διατηρεί πιο ρεαλιστικές αναλογίες, σωστές αποστάσεις, συμμετρία, ηπιότερη έκφραση, ενώ η διασταυρούμενη σκίαση διαφέρει από τις χαοτικές γραμμές του καθαρού εξπρεσιονισμού.
Το σχέδιο της Ζακυνθινάκη φέρει ομολογουμένως ισχυρές αναφορές και στην σχεδιαστική παράδοση της Αναγέννησης, ειδικότερα στον Λεονάρντο ντα Βίντσι. Η πιο άμεση αναφορά του σχεδίου στον Ντα Βίντσι βρίσκεται στην έκφραση της μορφής, στο συγκρατημένο και ελαφρώς ασύμμετρο αινιγματικό «μειδίαμα»[3].
Άλλη αναφορά της Ζακυνθινάκη στον Ντα Βίντσι αφορά στο sfumato, τεχνική κατά την οποία τα περιγράμματα και οι έντονες γραμμές «σβήνουν» μέσα από λεπτές τονικές διαβαθμίσεις, δημιουργώντας παράλληλα μια ανεπαίσθητη, απαλή μετάβαση από το φως στη σκιά, «σαν να χάνονται μέσα σε καπνό[4]». Η Ζακυνθινάκη, αν και χρησιμοποιεί το στυλό με εξπρεσιονιστική ένταση, επιτυγχάνει μια παρόμοια αίσθηση sfumato σε ορισμένα σημεία (μέτωπο, μάγουλα), μέσα από μια απαλή διασταυρούμενη σκίαση, στην προσπάθεια της να αποδώσει το «περιρρέον» φως.
Συνεπώς, το σχέδιο της Ζακυνθινάκη είναι μια σύγχρονη, εξπρεσιονιστική επανερμηνεία της αναγεννησιακής σχεδιαστικής παράδοσης, όπου η ένταση του συναισθήματος συνδυάζεται με την κλασική σπουδή των αναλογιών, της προσεγμένης σκίασης και της πειθαρχημένης χρήσης της γραμμής για την απόδοση της φόρμας, του τρισδιάστατου, της πλαστικότητας.
…………………………………………
Γεωργία Ζακυνθινάκη, χωρίς τίτλο, σχέδιο με στυλό διαρκείας σε ριγωτό χαρτί, 21×29,7 εκ., 08-08-2026
Στο σχέδιο αυτό, ο βαθμός του εξπρεσιονισμού είναι συγκρατημένος. Οι αναλογίες του προσώπου έχουν τροποποιηθεί (πιο συμπαγές σαγόνι, έντονα τονισμένα χείλη), ενώ το συνεχές σκούρο περίγραμμα του προσώπου και η έντονη γραμμικότητα παραπέμπουν άμεσα στην αισθητική της ξυλογραφίας και της «θεατρικής μάσκας» του γερμανικού Εξπρεσιονισμού. Οι απαλοί τόνοι του δέρματος στη μορφή της φωτογραφίας αναφοράς μετατρέπονται εδώ σε δυναμικές ζώνες φωτός και σκιάς, μέσα από αδρές χαράξεις γραμμών από στυλό.
Τα μάτια αποτελούν ίσως το πιο προσεγμένο σημείο του πορτρέτου με τις τονισμένες ίριδες, τις λευκές ανταύγειες και τις καμπύλες των φρυδιών. Το βλέμμα κουβαλά όλη την εσωτερική ένταση του υποκειμένου. Παρότι τα χαρακτηριστικά παραμένουν αναγνωρίσιμα, η Ζακυνθινάκη προσδίδει στο διακριτικό μειδίαμα της μορφής μια πιο αινιγματική έκφραση σε σχέση με την αρχική φωτογραφία.
Οι γραμμές στα μαλλιά και στον ώμο γίνονται κυματιστές και ελεύθερες. Ο συνδυασμός της απαλής διασταυρούμενης σκίασης στο πρόσωπο, με τη συμπαγή πύκνωση στα μαλλιά, εντείνει τη δραματικότητα του πορτρέτου.
…………………………………………
Γεωργία Ζακυνθινάκη, χωρίς τίτλο, σχέδιο με στυλό διαρκείας σε ριγωτό χαρτί, 21x29 εκ., 18-8-26
Στο σχέδιο αυτό, ο βαθμός του εξπρεσιονισμού είναι ηπιότερος. Η μορφή διατηρεί τις αναλογίες κοντά στη φωτογραφία, υπερτονίζεται η γεωμετρία του προσώπου (έντονα ζυγωματικά, βαθιές σκιές γύρω από τη μύτη). Τα μάτια έχουν αποδοθεί με έντονο, σκούρο περίγραμμα και γραμμική «διακόσμηση» στις ίριδες (μέσω λεπτών, διατεταγμένων γραμμών), στοιχεία που προσδίδουν ένταση στο βλέμμα.
Επιλογικά, το σχεδιαστικό εγχείρημα της Ζακυνθινάκη προσφέρει γόνιμο έδαφος για αναστοχασμό γύρω από την οντολογική υπεροχή της ανθρώπινης δημιουργίας έναντι της τέχνης της τεχνητής νοημοσύνης. Η καλλιτεχνική ματιά δεν εξαντλείται στην αλγοριθμική αναπαραγωγή ενός οπτικού δεδομένου, αλλά λειτουργεί ως φορέας κριτικής επιλογής στοιχείων και ψυχογραφικής ανασύνθεσής τους. Συνεπώς, η υπεροχή της ανθρώπινης δημιουργίας θεμελιώνεται αφενός στην υποκειμενική πρόσληψη στοιχείων και στην προσωπική ερμηνεία του δημιουργού, αφετέρου, στην ίδια τη σωματικότητα της εικαστικής πράξης, στη χειρονομία της σχεδίασης. Κάθε χάραξη γραμμών ενσωματώνει τη δυναμική πίεση του χεριού, τις ανεπαίσθητες τονικές διακυμάνσεις του μελανιού και το ανεπανάληπτο, ανεξίτηλο ίχνος της ανθρώπινης χειρονομίας.
[1]Η σχεδιαστική γλώσσα της Ζακυνθινάκη χαρακτηρίζεται από μια χειρονομιακή ένταση όπου η αδρότητα των γραμμών με στυλό ανακαλεί την αισθητική της ομάδας Die Brücke. Βλ. ενδεικτικά τις ξυλογραφίες του Karl Schmidt-Rottluff (Selbstbildnis, 1914) και του Ernst Ludwig Kirchner (Kopf Ludwig Schames, 1918), όπου η χειρονομία και η ωμότητα της τομής λειτουργούν ως βασικοί φορείς εξπρεσιονιστικής έκφρασης.
[2]Στο σχέδιο της Ζακυνθινάκη, η πυκνότητα της σταυρωτής σκίασης, οι έντονες φωτοσκιάσεις και το εσωστρεφές βλέμμα ανακαλούν το δραματικό, εξπρεσιονιστικό ιδίωμα της χαρακτικής της Käthe Kollwitz. Βλ. ενδεικτικά: Käthe Kollwitz, Selbstbildnis mit der Hand an der Stirn (Αυτοπροσωπογραφία με το Χέρι στο Μέτωπο, 1910), Kupferstichkabinett, Βερολίνο.
[3]Για την αινιγματική απόδοση του εσωτερικού βίου στην προσωπογραφία του Da Vinci, χαρακτηριστικό παράδειγμα συνιστά η Mona Lisa (La Gioconda), (περ. 1503–1519, Μουσείο του Λούβρου).
[4]Για την τεχνική του sfumato που εισήχθη από τον Leonardo da Vinci ως μέσο κατάργησης των αυστηρών περιγραμμάτων, μέσω διαδοχικών τονικών διαβαθμίσεων (με έμφαση στις κόγχες των ματιών και τις γωνίες των χειλιών), με στόχο τη σταδιακή συγχώνευση της φόρμας με τη σκιά βλ. Gombrich, E. H. (1995). The Story of Art (16η έκδ.). Phaidon Press, σσ. 300–302.
